Πως είχαμε συνηθίσει να ζούμε

(το ανατριχιαστικά ακριβές και τόσο μοντέρνο Μια άσκηση φυσικής άλυτη)

Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις To Πέρασμα το πολυσυλλεκτικό έργο Η Ελλάδα στη δεκαετία του 1980: Κοινωνικό, Πολιτικό και Πολιτισμικό Λεξικό σε επιμέλεια των Παναγή Παναγιωτόπουλου και Βασίλη Βαμβακά. Το Λεξικό με λήμματα από τον Αβέρωφ μέχρι τον Κουτσόγιωργα και από τον Κρατικό Φεμινισμό μέχρι τον Πολιτικό Γάμο, το Σεισμό του 81 και τον Στάθη Ψάλτη χαρτογραφεί όχι μόνο τη δεκαετία του 1980 αλλά και τις απαρχές των πολιτικών, κοινωνικών και πολιτισμικών συνθηκών όπως τις βιώνουμε στην παρούσα συγκυρία. Το κείμενο που ακολουθεί είναι μια εκτενέστερη εκδοχή του λήμματος που έγραψα για την Λένα Πλάτωνος.

Λένα Πλάτωνος: η φαντασμαγορία του αστικού ίχνους


14230524_1_F

Η μουσική της Λένας Πλάτωνος δεν είναι απλά μια αναπαράσταση του αθηναϊκού αστικού τοπίου – η μουσική της διαγράφει μια πορεία η οποία έχει ως αφετηρία της την ενδελεχή διερεύνηση των συνθηκών της αστικής ζωής και κατάληξή της την αμφισβήτησή αυτών των συνθηκών  μέσα από την ιμπρεσιονιστική ανάπλαση του αστικού τοπίου. Ο Χρήστος Βακαλόπουλος στους Πτυχιούχους (1984) σημειώνει: «οι πόλεις ψιθυρίζουν γιατί δεν έχουν τίποτα άλλο να κάνουν έτσι όπως τις κάρφωσαν στο έδαφος» (90)· η μουσική της Πλάτωνος συνθέτει τους ψίθυρους της πόλης σε ένα εντυπωσιακό μουσικό σύνολο. Ο τίτλος του πρώτου άλμπουμ της Πλάτωνος (Σαμποτάζ) αποσαφηνίζει τις προθέσεις της Πλάτωνος από νωρίς: η ανάγκη για αμφισβήτηση και υπονόμευση της τρέχουσας κοινωνικής πραγματικότητας σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο  είναι επιτακτική:

«μέσα μας έχει χαραχτεί σαν τατουάζ/Σαμποτάζ!/Θα τους κάνουμε σαμποτάζ!/το τρένο με τις κούκλες των ενοχών και των αραχνιασμένων παραμυθιών/ μέσα μας έχει χαραχτεί σαν τατουάζ/ Σαμποτάζ!/Θα τους κάνουμε σαμποτάζ!»

mental-hospitalΗ αναπαράσταση και η ανάπλαση των εικόνων του αστικού πεδίου θα γίνει συνήθης πρακτική της Πλάτωνος τη δεκαετία του 1980· η αμφισβήτηση των συστημάτων αναπαράστασης σηματοδοτεί την εξερεύνηση των αστικών όρων διαβίωσης και τη συμπλοκή της Πλάτωνος με τις πολλαπλές αφηγήσεις οι οποίες συνθέτουν το μωσαϊκό της αστικής ζωής («στο εμπορικό κέντρο/άλλη αντίληψη για το χριστουγεννιάτικο δέντρο» τραγουδά στο «Παιδί της παραμονής» από τις Μάσκες ηλίου). Κάθε απόπειρα αναπαράστασης εμπλέκεται απαραίτητα με ένα παιχνίδι εξουσίας με την κυρίαρχη κοινωνικοπολιτική ιδεολογία και αυτό εκφράζεται μέσα από την πλαστικότητα και την εσωτερική σύνδεση των συνθέσεων της Πλάτωνος: παραδείγματος χάριν, το «Hoping by Shopping» από τις Μάσκες ηλίου προαναγγέλλει το θέμα της δυσκολίας της αλλαγής στο αστικό περιβάλλον όπως αυτό εξερευνάται μετέπειτα στο «Εσπέρια Ίρις Γκρέκα» από τα Λεπιδόπτερα. Η απώλεια της εσωτερικής ενότητας της αστικής ζωής γίνεται αισθητή μέσα από τη συμπύκνωση διαφορετικών φαινομένων όπως ίχνη, απομεινάρια και απόηχοι: «η φαντασία της υπερλειτουργεί/μόνο φαντάσματα είδε εκεί/παραποίησε τη γραμματική» («Στοπ» από τις Μάσκες ηλίου).  Η πραγματικότητα της αστικής ζωής μέσα στο έργο της Πλάτωνος αποτελεί μια αναθεωρημένη εκδοχή του Πραγματικού: «Είμαι μαγνητοταινία/ διάτρητη από παράνομη σιωπή/ που υποκλέπτει την παράνομη σιωπή/ που υποκλέπτει την πολυφωνία/ της κάθε λέξης σου» τραγουδά η ίδια η συνθέτις στο «Μπλε» από τις Μάσκες ηλίου.

tz088350a

Η Λένα Πλάτωνος κάνει την πρώτη της εμφάνιση ως μια εκ των συνθετών της Λιλιπούπολης (1976-1980), του πρωτοποριακού παιδικού προγράμματος του Τρίτου Προγράμματος όπου χρησιμοποιεί φόρμες δανεισμένες από την κλασσική μουσική για να γράψει δίλεπτα και τρίλεπτα παιδικά τραγούδια: τα τραγούδια της Πλάτωνος για τη Λιλιπούπολη είναι μικρές σουίτες με συχνές μουσικές αναφορές σε συνθέτες όπως ο Σούμαν και ο Σκριάμπιν. Το 1981 η Πλάτωνος κυκλοφορεί σε συνεργασία με τη συνδρομή της Μαριανίνας Κριεζή στους στίχους και τους Σαβίνα Γιαννάτου και Γιάννη Παλαμίδα στα φωνητικά το δίσκο Σαμποτάζ. Το Σαμποτάζ αποτελεί τομή για τα δεδομένα της εποχής: το άλμπουμ εξιστορεί μια ερωτική ιστορία από την αρχή ως το τέλος της χρησιμοποιώντας τους συνθετητές (συνθεσάιζερ) όχι ως ένα διακοσμητικό στοιχείο αλλά ως το μουσικό όργανο πάνω στο οποίο γράφονται τα τραγούδια. Η επιλογή αυτή έχει φυσικά αντίκτυπο και στην δομή και στην καθεαυτή θεματολογία των τραγουδιών. Για παράδειγμα, στο «Χίλιες και μια νύχτες σινεμά» και στο «Θα συναντηθούμε στο σαλούν» η Πλάτωνος χρησιμοποιεί τις δυνατότητες των συνθετητών και του στούντιο ηχογράφησης παραμορφώνοντας τους ήχους και τις φωνές των τραγουδιστών. Οι διαφορετικοί, μη-ακουστικοί ήχοι που παράγονται από τους συνθετητές ντύνουν άλλοτε με δραματικούς και παράδοξους («Το κοπερτί») και άλλοτε με κυματοειδείς ήχους («Πτήση 201») τραγούδια τα οποία αναπαριστούν και εν τέλει συνθέτουν τον εσωτερικό κόσμο του ερωτικού τραγουδιού καθεαυτού. Η παιγνιώδης προσέγγιση της Πλάτωνος στο εγχείρημα είναι εμφανής σε ολόκληρο το άλμπουμ: τα τραγούδια στο Σαμποτάζ οδηγούν στο όριο τη φόρμα του ποπ τραγουδιού μέσα από τη θεατρική ερμηνεία των τραγουδιστών και την σουρρεαλιστική εικονογράφηση των χαρακτήρων μέσα από τους στίχους της Κριεζή. Όλα αυτά τα στοιχεία συνθέτουν ένα ηχητικό σύμπαν το οποίο καθρεφτίζει το μεταβαλλόμενο κοινωνικό πεδίο μέσα από κοσμοθεωρίες οι οποίες είναι  δυνητικά παραβατικές και προοδευτικές: παραδείγματος χάριν, ο ινδιάνος στο «Θα συναντηθούμε στο σαλούν» συναντιέται με την αγαπημένη του στο σαλούν, χώρος στον οποίο απαγορεύεται η είσοδος στους ινδιάνους. Μέσα από τη αφήγηση μιας ερωτικής σχέσης στο Σαμποτάζ ξεδιπλώνεται ένα ολόκληρο αστικό περιβάλλον, μια αστική φαντασμαγορία από ρόλους και περσόνες. Η ζωή στην πόλη είναι ένα θεατρικό έργο και ο μόνος τρόπος για να αντισταθεί κανείς και να σαμποτάρει την επιβεβλημένη εντροπία είναι η δημιουργία ενός καινούργιου χώρου.

Στα έργα της Μάσκες Ηλίου (1984), Γκάλοπ (1985), Λεπιδόπτερα (1986) και Το σπάσιμο των πάγων (1989) η χρήση της μουσικής τεχνολογίας γίνεται το βασικό όργανο με τον οποίο συνθέτει η Πλάτωνος. Η Πλάτωνος αναλαμβάνει πλέον πολλαπλούς ρόλους στους δίσκους της: είναι συνθέτης, στιχουργός, ερμηνεύτρια, παραγωγός, φιλοτεχνεί ακόμη και τα εξώφυλλα! Οι στίχοι της Πλάτωνος επιχειρούν να ανιχνεύσουν και να καταγράψουν την ζωή στην πόλη- οι στίχοι της Πλάτωνος συνθέτουν μια συναρμογή από ετερόκλητα στοιχεία: εικόνες της πόλης, φαντασιώσεις και εντυπώσεις, συζητήσεις που κανείς κρυφακούει στους δρόμους και τους ακάλυπτους της πόλης. Οι στίχοι της Πλάτωνος συχνά μοιάζουν με ένα εσωτερικό, οιονεί ρεπορτάζ από τα χαρακώματα της αστικής ζωής. Η ανταπόκριση που φτάνει στον ακροατή μοιάζει συχνά ημιτελής και θραυσματική· η παρατήρηση δεν είναι μομφή για τις στιχουργικές ικανότητες της Πλάτωνος αλλά μια επισήμανση για την ευφυή επιλογή της να ενσωματώσει αυτή την κατάτμηση στην τεχνική της· με ένα τρόπο ο οποίος μοιάζει πολύ με τον πουαντιλισμό στη ζωγραφική η Πλάτωνος συνθέτει κουκίδα-κουκίδα το πορτραίτο μιας γενιάς η οποία αναζητά την ταυτότητά της σε χρόνους και πραγματικότητες έξω από τον ίδια. Η Πλάτωνος καταφέρνει μέσα από τη χρήση του παράδοξου συνεταιρισμού ενός συγκεκριμένου μουσικού ιδιώματος και μιας καθημερινής γλώσσας  να σκιαγραφήσει τον κατατεμαχισμό της αστικής ζωής όχι μόνο σε επίπεδο καθημερινής διαβίωσης αλλά και σε επίπεδο αντίληψης. Για παράδειγμα, στο «Έρωτες το καλοκαίρι» από το Γκάλοπ η φόρμα και το περιεχόμενο του ποπ τραγουδιού αποστεώνονται αλλοιώνοντας τις διαστάσεις και τους εσωτερικούς χρόνους των στοιχείων τα οποία φτιάχνουν το «παραδοσιακό» ερωτικό τραγούδι. Οι «Έρωτες το καλοκαίρι» είναι εν τέλει μια ελεγεία για το τέλος των ερωτικών τραγουδιών ενώ ταυτόχρονα προσπαθεί να ανακαλύψει την μορφή που μπορεί να έχει το ερωτικό τραγούδι του μέλλοντος.

ea

Κάθε σταθμός στην μουσική πορεία της Πλάτωνος κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 ήταν ένα άλμα – ολόκληρη η εξέλιξη της Πλάτωνος κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980 είναι πραγματικά συναρπαστική. Η τεχνολογία γίνεται ένα εργαλείο με σκοπό την υπονόμευση, αμφισβήτηση αλλά και εν τέλει ανανέωση της φόρμας του ποπ τραγουδιού. Οι καινοτομίες τις οποίες εισάγει στο ποπ τραγούδι η Πλάτωνος υποδεικνύουν μια αβαν-γκαρντ εκλέπτυνση: κάθε τραγούδι αποτελεί μια συναρμογή από ετερόκλητα στοιχεία· κάθε στοιχείο σε αυτές τις συναρμογές έχει τις δικές του ταχύτητες και ιδιότητες περιχαράσσοντας με αυτό τον τρόπο το δικό του, ιδιαίτερο χώρο. Οι συνθέσεις της Πλάτωνος δεν προσπαθούν να εξηγήσουν τίποτα ούτε να προσφέρουν παραμυθία· αποτελούν όμως ένα σημαντικό αντικείμενο τέχνης το οποίο κανείς μπορεί να χρησιμοποιήσει για να συμμετάσχει σε μια διαφορετική θεώρηση του κοινωνικού χώρου.  Η μουσική της Πλάτωνος μέσα από αυτή την εκλέπτυνση της θέτει μια σειρά από ερωτήματα τα οποία έχουν να κάνει τόσο με την ίδια αλλά και με την σχέση της μουσικής με το κοινωνικό σύνολο στο οποίο απευθύνεται: ποια είναι η σχέση ανάμεσα στη μουσική των τραγουδοποιών και της τεχνολογίας; Πώς συναντά η μεταπολίτευση την τεχνολογία; Ποια είναι η θέση του αυστηρά προσωπικού μέσα στην μεταπολίτευση; Η Πλάτωνος οδηγεί την παράδοση των τραγουδοποιών στα όρια της· χρησιμοποιεί τους συνθετητές εισάγοντας πλέον μια εντελώς καινούργια αντίληψη στην παράδοση της τραγουδοποιίας: το στούντιο και τα μηχανήματα είναι πλέον συμμέτοχοι στην διαδικασία γραφής των τραγουδιών- όπως ο Brian Eno την ίδια περίπου εποχή η Πλάτωνος χρησιμοποιεί τα μουσικά μηχανήματα ως μέρος του υλικού των συνθέσεων της. Τα συνθεσάιζερ γίνονται τα πινέλα τα οποία χρησιμοποιεί η Πλάτωνος για να δουλέψει ηχητικούς καμβάδες. Ο τρόπος με τον οποίο η Πλάτωνος συναρμολογεί τις συνθέσεις της πριμοδοτεί το στούντιο– το τελικό αποτέλεσμα είναι συνυφασμένο με την εργασία στο στούντιο: οι λούπες της Πλάτωνος μοιάζουν «χειροποιήτες» και τα τραγούδια της είναι απροσδόκητα κολλάζ. Αν ο Σαββόπουλος και ο Λοΐζος τοποθετούν το χώρο για τους εαυτούς τους μέσα στην ελληνική μουσική παράδοση  η Πλάτωνος εναποθέτει τον εαυτό της στην περιφέρεια αυτής της παράδοσης: η παράδοση στην Πλάτωνος δεν υπάρχει ως απτό αντικείμενο, ως σώμα αλλά σαν ένα φάσμα, ένας απόηχός της. Στις συνθέσεις των συγχρόνων της είναι πάντα παρόν ένα συγκεκριμένο πλήθος, στις συνθέσεις της Πλάτωνος της δεκαετίας του 1980 αυτό το πλήθος είναι όμως απροσδιόριστο, ετερόκλητο και εν εξελίξει. Η χρήση των τρόπων (tropes) της sound art γίνεται σταδιακά εντονότερη στα έργα της Πλάτωνος καθώς η δεκαετία προχωρά προς το τέλος της και η κοινωνική κατάσταση στην Ελλάδα γίνεται ολοένα και πιο ρευστή – δεν είναι τυχαίοι άλλωστε και οι τίτλοι των άλμπουμ που κυκλοφορεί η Πλάτωνος καθώς τελειώνει η δεκαετία: Το σπάσιμο των πάγων (1989) και Μη μου τους κύκλους τάραττε (1990). Τα δύο αυτά άλμπουμ βρίσκουν την Πλάτωνος σε μια ασαφή θέση: γίνεται όλο και πιο σαφές ότι οι νεωτερικοί πειραματισμοί της Πλάτωνος δεν μπορούν να έχουν θέση στην μετανεωτερικότητα της μεταπολίτευσης. Δεν έχει σημασία πλέον όμως: με τη δουλειά της η Πλάτωνος έχει δείξει πώς η τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν ένα εργαλείο το οποίο μπορεί να υποδείξει απροσδόκητους συσχετισμούς και να υπονομεύσει εκλογικεύσεις οι οποίες αποθαρρύνουν τη δημιουργικότητα – τα έργα της Πλάτωνος υποδεικνύουν τους τρόπους με τους οποίους η τεχνολογία μπορεί να συλλάβει μια εικόνα της «γυμνής» ζωής όπως αυτή βρίσκεται εγκλωβισμένη σε συγκεκριμένα κοινωνικοπολιτικά πλέγματα.

This entry was posted in Έξω η ζωή είναι πολύχρωμη, Εμείς και ο κόσμος, Ιχνη, Μουσική, Φαντασμαγορικά and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

10 απαντήσεις στο Πως είχαμε συνηθίσει να ζούμε

  1. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    mia askisi fysikis alyti: i adisopiti akriveia tis melacholias… hadn’t seen this clip – thanks for posting it.
    I really enjoyed your reading of Platonos, which I’ve been trying to find for years. i wonder what you make of her recent work. annoushka

  2. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    diorthwsi: i adisopiti akriveia kai epanalipsi tis melacholias…

  3. Ο/Η polleslexeis λέει:

    Άννα, πολύ χάρηκα που σου άρεσε το κείμενο. Οι δουλειές της Πλάτωνος μετά το «Μη μου τους κύκλους τάραττε» μου φαίνονται εξαιρετικά άνισες (τουλάχιστον). Οι «Αναπνοές» του 1997 ήταν χάλια-δεν νομίζω ότι κατάφερα να τον ακουσω ποτέ ολόκληρο. Ο δίσκος που έβγαλε πρόπερσι με ενθουσίασε αρχικά αλλά σύντομα άρχισε να με ενοχλεί πόσο πολύ «ετοιματζίδικα» ήταν οι λούπες, τα beats αλλά και το όλο ηχητικό περιβάλλον-ο Τσιρλιάγκος δουλεύει σαν πιστός θαυμαστής της αλλά πολύ Pro Tools βρε παιδί μου. Και στο κεφάλι μου ετοιματζίδικα + Πλάτωνος είναι λάθος εξίσωση. Και οι δύο συναυλίες που την είδα μετά την κυκλοφορία των «Ημερολογίων» (ειδικά αυτή στο Παλλάς) μου επιβεβαίωσαν αυτή την αίσθηση. Δεν ξέρω – ίσως και να αδικώ και την Πλάτωνος και τον Τσιρλιάγκο· όπως και να έχει, είναι σημαντικό ότι η γυναίκα συνεχίζει να υπάρχει και συνεχίζει να δημιουργεί. Είμαι περίεργος πάντως για τον μελοποιημένο «Καρυωτάκη». Εσένα πως σου φαίνονται οι πιο πρόσφατες δουλειές της;

  4. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    Tis Anapnoes den tis xerw. To mono CD pou exw plin twn paliwn einai ‘Ta Hmerologia’ omws gia kapoio logo den to thymamai – isws giati to akousa mia fora sta grigora logw douleias, meta metakomisa kai xehastika. Tha ta akousw kai tha su grapsw tis skepseis mou, alla meta tis 20 Augoustou. Ton ‘Karyotaki’ den ton exw akousei.

  5. Ο/Η polleslexeis λέει:

    Ο Καρυωτάκης δεν έχει κυκλοφορήσει ακόμη. Νομίζω το φθινόπωρο. Κάπου άκουσα ότι θα κάνει συναυλία για αυτή τη κυκλοφορία στο «Παλλάς». Οψόμεθα.

  6. Ο/Η polleslexeis λέει:

    Διόρθωση: ο «Καβάφης» της Πλάτωνος δεν εχει κυκλοφορησει ακόμη. Ο «Καρυωτάκης» έχει κυκλοφορήσει εδώ και 28 (!) χρόνια.

  7. Ο/Η Konstantinos λέει:

    Aftpi einai oi malakes, pou eno den exoun idea gia to ergo kapoioy, grafoun tis paparies tous online, ante oloi sass ginate mousikokritikoi kai vazete sto vromostoma sas tin Platonos, les kai xerete xoriates, vlakes .

  8. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    konstantine you sound like an opera fan… of the worst kind, dare i say. To be more specific, you sound like a Wagnerian. Stay away from critical sites, if you are into worship! annoushka

  9. Ο/Η Ανώνυμος λέει:

    One last thing: in my book the word ‘xoriates’ is a positive one, and a remedy to the unbearable Greek petty bourgeois. So long. A

  10. Ο/Η polleslexeis λέει:

    Κωνσταντίνε σ’ ευχαριστώ για την εποικοδομητική κριτική σου. Σημείωση: δεν υποστήριξα ποτέ ότι είμαι μουσικοκριτικός· αυτό που μου θυμίζεις ξανά είναι ότι ο καθένας διαβαζει από τη δική του συγκεκριμένη οπτική γωνία ό,τι θέλει. Περί ορέξεως κολοκυθόπιτας, δηλαδή. Θα χαρώ να διαβάσω τη δική σου ανάγνωση του έργου της Πλάτωνος.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s