αυτοπροσωπογραφία σε κυρτό κάτοπτρο

(Επιτέλους: να το ποστ-Μπεν Χουρ για τη Σίντυ Σέρμαν το οποίο άρχισα να γράφω τέλη Απρίλη)

Ποιες είναι εκείνες οι σχέσεις οι οποίες συνδέουν την «τέχνη» και τη «ζωή» (με ή χωρίς εισαγωγικά); Είναι έννοιες εν τέλει ξεκάθαρα διαχωρισμένες; Ποια η σημασία του ονόματος; Τί σημαίνει να μιλά κανείς χρησιμοποιώντας ένα όνομα; «What’s in a name?» ρωτά η Ιουλιέτα στο θεατρικό του Σέξπιρ που φέρει το όνομά της κατά το ήμισυ. Όταν είχα αρχίσει να γράφω το διδακτορικό μου θυμάμαι ότι προσπαθούσα να αποδείξω ότι το όνομα παίζει καθοριστικό λόγο για ένα συγγραφέα: ο Φερνάντο Πεσσόα και τα ετερώνυμα του (διαφορετικές, διακριτές περσόνες τις οποίες χρησιμοποιούσε ο συγγραφέας για να γράψει) με είχαν πείσει ότι το όνομα εμπλέκει τον συγγραφέα (και γενικότερα ένα καλλιτέχνη) σε μια σχέση «νομικού» χαρακτήρα με τους αποδέκτες του έργου του. Φυσικά, υπεραπλουστεύω τα πράγματα: η περίπτωση του Πεσσόα είναι ξεχωριστή καθώς οι περσόνες δεν ήταν όπως φαίνεται ένα απλό τέχνασμα του συγγραφέα αλλά η ενσάρκωση των πτυχών του χαρακτήρα του. Οι ξεχωριστές περσόνες του Πεσσόα δεν υπάγονταν ούτε εντάσσονταν στον Πεσσόα μα αποτελούσαν μια αλυσίδα από ξεχωριστές οντότητες οι οποίες συγκατοικούσαν στο ίδιο σώμα. Ξεφεύγω όμως του θέματος.

Το όνομα λοιπόν εμπλέκει καλλιτέχνη και κοινό σε μια σχέση προσδοκιών. Το Όνομα λειτουργεί σαν υποκατάστατο αναφερόμενο εν τέλει σε μια Παρουσία, σε ένα Πρόσωπο: «το πρόσωπο αποτελεί μέρος ενός σημασιοδοτικού συστήματος το οποίο είναι αρκετά διαφορετικό από εκείνο του προφορικού ή γραπτού λόγου, και το οποίο είναι αρκετά διαφορετικό από παραδοσιακές μορφές αναπαράστασης όπως η ζωγραφική ή η φωτογραφία» [Richard Ruston, «What can a face do? Deleuze and Faces», 219-237, Cultural Critique 51 (2002), σ. 220- μετάφραση δική μου]. Στο κεφάλαιο «Année zéro —Visagéité» των Χιλίων Επιπέδων, οι Deleuze & Guattari αναλύουν τη σύνδεση ανάμεσα στη θρησκεία, τις παιδικές εμπειρίες, τα ταξικά και φυλετικά ζητήματα εφευρίσκοντας την έννοια του Visagéité (στα αγγλικά ο όρος έχει μεταφραστεί ως faciality). Η έννοια από τη μια επιχειρεί να εξετάσει τους τρόπους με τους οποίους το άτομο «διαπραγματεύεται» την ύπαρξή του μέσα στο περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται αλλά και τους τρόπους με τους οποίους το άτομο αποτελεί ένα πομπό σημείων.Το πρόσωπο λειτουργεί λοιπόν ως πομπός ενός νοήματος: «το πρόσωπο χτίζει τον τοίχο τον οποίο χρειάζεται το σημαίνον για να κάνει γκελ’ αποτελεί τον τοίχο του σημαίνοντος, το πλαίσιο ή την οθόνη. Το πρόσωπο σκάβει την τρύπα την οποία η υποκειμενοποίηση χρειάζεται για να γίνει προφανής» (Deleuze & Guattari, Mille Plateaux, «Année zéro —Visagéité», σ. 168-μετάφραση δική μου).

Ο Deleuze στο Cinema 1: Le mouvement-image επίσης υποστηρίζει ότι το πρόσωπο έχει τριπλό ρόλο: εξατομικεύει (διαχωρίζει ή χαρακτηρίζει κάθε άτομο), έχει κοινωνικό ρόλο (ενσαρκώνει ένα κοινωνικό ρόλο) και είναι συσχετιστικό ή επικοινωνιακό (εξασφαλίζει όχι μόνο την επικοινωνία ανάμεσα σε δύο ανθρώπους αλλά και μέσα στο ίδιο το άτομο, την εσωτερική συμφωνία ανάμεσα στο χαρακτήρα του και το ρόλο του).

Οι περισσότεροι ιστολόγοι κάνουν αυτό ακριβώς: μιλούν τις περισσότερες φορές χρησιμοποιώντας όχι το πραγματικό τους όνομα αλλά ένα ψευδώνυμο (το έχω κάνει κι εγώ- δεν μιλάω εκ του ασφαλούς). Το ψευδώνυμο προσφέρει ανωνυμία- τί γίνεται όμως όταν το ψευδώνυμο αποκτήσει τη δική του δυναμική; Τότε πώς επιθυμεί κανείς να είναι γνωστός; Το όνομα δεν το διαλέγουμε- μας το δίνουν. Το ψευδώνυμο (‘ένα όνομα‘) όμως το επιλέγουμε εμείς. Και το όνομα έχει δύναμη. Οι σαμάνοι και οι μάγοι το ξέρουν καλά. Πάλι όμως ξεφεύγω του θέματος.

Επιλέγουμε μια φωνή και ένα όνομα με τα οποία θα μιλήσουμε. Η επιλογή αυτή είναι η υπόσχεση της ενσάρκωσης ενός προσώπου. Η επιλογή μιας φωνής-ενός ονόματος μεταφράζεται ως εμπλοκή-βουτιά σε μια θάλασσα από φαντάσματα, σε μια θάλασσα από περσόνες και φωνές οι οποίες επιθυμούν να αποκτήσουν σάρκα και οστά. Η Cindy Sherman καταφέρνει και κάνει ακριβώς αυτό: δίνει σάρκα και οστά σε περσόνες και φωνές οι οποίες έχουν καταπιεστεί, κακοποιηθεί ή εκδιωχθεί από το συλλογικό υποσυνείδητο. Η φωτογράφος-performance artist Sherman είναι αναμφισβήτητα μια ξεχωριστή περίπτωση στα χρονικά της σύγχρονης τέχνης. Δεν είμαι ιστορικός τέχνης αλλά είναι δύσκολο να μην μείνει κανείς έκπληκτος μπροστά όχι μόνο στην εφευρετικότητα αλλά και στην τόλμη που χαρακτηρίζουν τη δουλειά της. Παραθέτω χωρίς περαιτέρω σχόλια μια σειρά από εκπληκτικές φωτογραφίες της Σέρμαν (και ριζωματικά το ποίημα «Ο καθρέπτης στην είσοδο» του Καβάφη):

02.jpg
«Το πλούσιο σπίτι είχε στην είσοδο
1708cindb.jpg

έναν καθρέπτη μέγιστο, πολύ παλαιό·
5515.jpg
τουλάχιστον προ ογδόντα ετών αγορασμένο.
060308_baco_cindy-sherman.jpg

Ένα εμορφότατο παιδί, υπάλληλος σε ράπτη
060308_fornarina_cindy-sherman.jpg
(τες Κυριακές, ερασιτέχνης αθλητής),
91979.jpg
στέκονταν μ’ ένα δέμα. Το παρέδοσε
σε κάποιον του σπιτιού, κι αυτός το πήγε μέσα
bc12aad3.jpg
να φέρει την απόδειξι. Ο υπάλληλος του ράπτη
έμεινε μόνος, και περίμενε.
cindy-sherman-untitled-01.jpg
Πλησίασε στον καθρέπτη και κυττάζονταν
κ’ έσιαζε την κραβάτα του. Μετά πέντε λεπτά
sherman_untitled.jpg
του φέραν την απόδειξι. Την πήρε κ’ έφυγε.
sherman_02.jpg
Μα ο παλαιός καθρέπτης που είχε δει και δει,
κατά την ύπαρξίν του την πολυετή,
χιλιάδες πράγματα και πρόσωπα·
μα ο παλαιός καθρέπτης τώρα χαίρονταν,
κ’ επαίρονταν που είχε δεχθεί επάνω του
την άρτιαν εμορφιά για μερικά λεπτά.»

Το ερώτημα όμως παραμένει: ποια είναι η Sherman; Έχει σημασία; Η φυσιογνωμία της Sherman είναι τόσο… καθημερινή που της επιτρέπει να προχωρά σε μια συνεχή διαγραφή της δικής της καθημερινότητας και στην εγγραφή μιας έτερης θηλυκής υποκειμενικότητας. Η δουλειά της Sherman είναι αντι-αυτοβιογραφική: η επιλογή των θεμάτων της, η σκηνοθεσία και η δραματοποίηση τους της επιτρέπουν να διαγράφει την Sherman και να μιλά όχι για την φωτογράφο-ως-γυναίκα αλλά για τη φωτογράφο-ως-μια-γυναίκα. Μέσα από τη δουλειά της όλα εκείνα τα πλέγματα δύναμης τα οποία δομούν, επηρεάζουν και συνθέτουν τη πολυσύνθετη θηλυκή υποκειμενικότητα γίνονται εμφανή και προφανή. shermanportraitmapplethorpe.jpg

sherman_untitled_filmstill-21-1978.jpg

This entry was posted in Deleuze & Guattari, Διδακτορικό, Διερευνητικά. Bookmark the permalink.

4 απαντήσεις στο αυτοπροσωπογραφία σε κυρτό κάτοπτρο

  1. Ο/Η vassilip λέει:

    «despairing rationalism without reason» (Gillian Rose)

    ή μήπως… a rootless ‘rhizome’?

  2. Ο/Η polleslexeis λέει:

    Ένα ρίζωμα χωρίς ρίζες; Με αυτό τον ορισμό αναφέρεστε σε ένα ρίζωμα το οποίο έχει χάσει τις ρίζες του; Μα το ρίζωμα εξ ορισμού δεν μπορεί να θρηνήσει την απώλεια των ριζών του- έχω την αίσθηση ότι το απόσπασμα που χρησιμοποιείτε από το «Mourning Becomes the Law» της Gillian Rose έρχεται σε αντίθεση με την έννοια του ριζώματος όπως αυτή προτείνεται από τους D&G στα Χίλια Επίπεδα. Ίσως να σας μπέρδεψα με το ποίημα του Καβάφη αλλά οι φωτογραφίες της Σέρμαν δεν αναφέρονται σε μια προσομοίωση του πραγματικού αλλά μια έκφραση του πραγματικού. Να είστε καλά!

  3. Ο/Η vassilip λέει:

    να με συμπαθατε
    το rootless rhizome ηταν ειρωνικο–πλαγια κριτικη (ο αγενης τροπος μου), συνεχεια της ευθειας κριτικης της μακαριτισσας της GIllian

    οι φωτογραφειες μ’αρεσαν πολυ σαν τετοιες

    ο συνδυασμος τους με τους D&G με τσιγκλισε να σχολιασω
    (δεν συναντω καθε μερα στον «ιστοχωρο»–αυτο κι αν ειναι «ριζωμα»–τετοια οικεια αρθρα)

    καλη συνεχεια!

  4. Ο/Η polleslexeis λέει:

    Βασίλη σας ευχαριστώ- χαίρομαι που ο συνδυασμός (ρίζωμα;) Σέρμαν+Ντελέζ-και-Γκαταρί-Καβάφη σε τσίγκλισε. Αυτός ήταν και ο σκοπός μου. Να είστε καλά!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s